हामीले सृष्टिवृत्तान्तको उद्देश्यलाई आफ्नो आराधनासँग जोडेर अध्ययन गर्‍यौँ। तर विभिन्न धर्म, दर्शन र विश्वास भएका मानिसहरूसँग भेट्दा परमेश्वरबारे उनीहरूले फरक-फरक रूपमा सोच्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ। अब सृष्टिवृत्तान्तले यी विचारहरूसँग कसरी कुरा गर्छ भन्ने विचार गरौँ।

मुख्य दुई विषय हुन्: (१) सृष्टिवृत्तान्तले अन्य देवताबारेका प्राचीन मान्यतालाई कसरी चुनौती दिन्छ, र (२) संसारमा पाइने परमेश्वरसम्बन्धी तीन मुख्य दृष्टिकोण के-के हुन्। अन्त्यमा मानिसको उत्तरदायित्वबारे निष्कर्ष निकाल्नेछौँ।

१. सृष्टिवृत्तान्तको चुनौती: सबै देवताहरूभन्दा माथि परमेश्वर

प्राचीन मानिसहरूले उत्पत्तिको सृष्टिवृत्तान्तलाई कसरी बुझेका होलान्? एउटा दृष्टिकोणअनुसार यो वृत्तान्त परमेश्वरको पक्षमा लेखिएको प्रतिवाद हो, जसले प्राचीन संसारका देवताहरूभन्दा सृष्टिकर्ता परमेश्वर उच्च हुनुहुन्छ भन्ने देखाउँछ। उदाहरणका लागि, मोशाले मिश्रमा लगभग हरेक प्राकृतिक वस्तुलाई पूज्य देवता ठान्ने प्रवृत्ति राम्ररी चिनेका थिए। यस दृष्टिले सृष्टिवृत्तान्त पढ्दा धेरै रोचक तुलना देखिन्छन्।

यी तुलना सबै जानाजानी गरिएका थिए कि सत्य प्रस्तुत गर्दा असत्य मान्यतासँग स्वाभाविक रूपमा विरोध देखियो? यसलाई पूर्ण रूपमा निर्धारण गर्न कठिन छ र लेखकका अनुसार त्यसको निर्णय नै मुख्य कुरा होइन। तर भिन्नताहरू उल्लेखनीय छन्।

एक मात्र परमेश्वर

प्राचीन सभ्यताहरूमा धेरै देवतामाथि विश्वास (बहुदेववाद) व्यापक थियो। एक मात्र परमेश्वर हुनुहुन्छ भन्ने घोषणा कतिपय प्राचीन सहरका मानिसका लागि अचम्मलाग्दो थियो। आज ख्रीष्टियन, यहूदी र इस्लामी परम्पराका मानिसलाई एकेश्वरवाद परिचित छ, तर प्राचीन मूर्तिपूजक सन्दर्भमा उत्पत्तिको घोषणा विशेष थियो।

सृष्टिवृत्तान्तमा परमेश्वरले सृष्टि गर्नुभएका माछा, पशु, मानिस, सूर्य र चन्द्रमा जस्ता वस्तुहरू अन्य संस्कृतिमा पूजा गरिन्थे। उत्पत्तिले ती सबै सृष्टिकर्ताका सृष्टि हुन् भनेर देखाउँछ। त्यसले तिनलाई परमेश्वरको स्थान दिन नहुने कुरा प्रस्ट पार्छ। सूर्य र चन्द्रमा जस्ता ज्योतिहरूलाई साधारण वर्णनात्मक नामले चिनाउनु पनि तिनलाई देवताका रूपमा पूजा गर्ने चलनसँग विरोधी देखिन सक्छ।

अतुलनीय सर्वोच्च परमेश्वर

बाइबलले परमेश्वरको उत्पत्तिको कथा सुनाउँदैन; उहाँ नै सबै कुराको स्रोत हुनुहुन्छ। उहाँको सामर्थ्य र अधिकारसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने समान देवता छैन। केही प्राचीन ग्रीक धारणामा देवताहरू र संसार सँगसँगै अस्तित्वमा आएको बुझिन्थ्यो। तर उत्पत्तिले समय र पदार्थसमेत परमेश्वरकै आज्ञाद्वारा अस्तित्वमा आएको सिकाउँछ। उहाँ संसारमा निर्भर हुनुहुन्न; संसार र मानिसलगायत सबै उहाँमा निर्भर छन्। उहाँ अनादिदेखि स्वयं अस्तित्वमा रहनुहुने परमेश्वर हुनुहुन्छ। पदार्थ र परमेश्वर एउटै कुरा होइनन्।

उहाँ व्यक्तिगत परमेश्वर हुनुहुन्छ: उहाँसँग आफ्नै इच्छा र उद्देश्य छन्। उहाँ केवल सबैतिर फैलिएको निर्जीव शक्ति हुनुहुन्न।

परमेश्वर र मानिसबीचको भिन्नता

प्राचीन कल्दीसम्बन्धी एउटा पौराणिक कथामा ‘बेल’ नामक देवताले स्त्रीलाई दुई भागमा काटेर ती दुई भागबाट आकाश र पृथ्वी बनाएको भनिएको छ। त्यस कथामा बेलले आफ्नै हात काटेर रगतका थोपाबाट मानिस बनाएको पनि वर्णन छ। तर उत्पत्तिले त्यसको ठीक विपरीत कुरा सिकाउँछ: परमेश्वरले मानिसलाई जमिनको माटोबाट बनाउनुभयो। मानिस परमेश्वरकै शरीरको कुनै अंशबाट बनेको होइन। ऊ सृष्टिकर्ता होइन, सृष्टि हो।

धेरै पुराना कथामा मानिसलाई देवताको दासजस्तो प्रस्तुत गरिएको छ। बाइबलमा भने मानिसलाई परमेश्वरको सृष्टिमाथि जिम्मेवारीपूर्वक सेवा गर्ने संरक्षक वा प्रतिनिधिका रूपमा राखिएको छ।

तिनीहरूले जानून्, कि तपाईं जसको नाम याहवेह हो— तपाईं मात्र सारा पृथ्वीमा सर्वोच्‍च परमेश्‍वर हुनुहुन्छ।

— भजनसंग्रह ८३:१८ (ONCV)

२. सृष्टि र परमेश्वरबारे तीन दृष्टिकोण

संसारका विभिन्न धर्म र दर्शनलाई बुझ्न एउटा प्रारम्भिक ढाँचा उपयोगी हुन सक्छ। परमेश्वर वा आत्मिक वास्तविकताबारे मानिसहरूको विचारलाई मोटामोटी तीन समूहमा राख्न सकिन्छ: (१) व्यक्तिगत परमेश्वर, (२) अव्यक्तिगत दैवी शक्ति, (३) परमेश्वर वा आत्मिक जगत्को अस्वीकार। एउटै धर्मभित्र पनि विभिन्न धारणा हुने भएकाले यो वर्गीकरण प्रारम्भिक सहायता मात्र हो। उदाहरणका लागि, हिन्दू परम्पराका मानिसहरूले धेरै देवता, एक सर्वोच्च दैवी सत्ता वा अन्य तरिकाले वास्तविकतालाई बुझ्न सक्छन्।

१. व्यक्तिगत परमेश्वर

व्यक्तित्व भएको परमेश्वर वा देवता भन्नाले इच्छा भएको सत्ता बुझिन्छ। उसले कुनै व्यक्तिले झैँ निर्णय गर्न र काम गर्न सक्छ। यसभित्र दुई मुख्य प्रकारका धारणा छन्—एक सर्वोच्च परमेश्वर र अनेक देवताहरू।

(क) एकेश्वरवाद: परमेश्वर संसारभन्दा माथि हुनुहुन्छ

यस वर्गमा सृष्टिकर्तालाई संसारबाट अलग, संसारमाथि अधिकार भएको एक सत्य परमेश्वर मान्ने विचारहरू पर्छन्। यहूदी, ख्रीष्टियन र इस्लामी परम्परामा यस्तो शिक्षा पाइन्छ, यद्यपि तिनका परमेश्वरबारेका शिक्षा सबै समान छैनन्। यस दृष्टिकोणले सृष्टिकर्ताको आराधना गर्नुपर्ने जिम्मेवारी उत्पन्न गर्छ। परमेश्वर पवित्र हुनुहुन्छ र मानिस पापी भएकाले उहाँसँग मेलमिलापको आवश्यकता पनि उठ्छ।

बाइबलको ख्रीष्टियन सन्देशमा मेलमिलाप केवल मानिसका असल कामले होइन, येशू ख्रीष्टमा परमेश्वरले दिनुभएको उद्धारद्वारा सम्भव हुन्छ। संसार परमेश्वरको उपहार हो; त्यसको प्रयोगमा उहाँप्रतिको आज्ञाकारिता आवश्यक छ।

(ख) बहुदेववाद: संसारसँग जोडिएका अनेक देवता

बहुदेववादी धारणा अनुसार संसारका विभिन्न भागहरूसँग देवतुल्य आत्मा वा देवता सम्बन्धित हुन सक्छन्। कसैले सूर्य, रूख, नदी वा अन्य वस्तुसँग देवता जोड्छन्। तर उत्पत्तिको सृष्टिवृत्तान्तले यी सबै कुरालाई एउटै सृष्टिकर्ताले बनाएको देखाउँछ। उहाँले बनाएका वस्तुहरूलाई उहाँकै स्थानमा राख्नु उचित छैन।

कुन देवता अप्रसन्न होला र के अनिष्ट आइपर्ला भन्ने डरले पनि यस्ता विश्वासमा मानिसलाई सताउन सक्छ। त्यसैले मानिस संसारप्रति डर र शङ्कामा बाँच्न सक्छ। केही मानिसले आफ्नै इच्छालाई सर्वोच्च अधिकार मानेर आफूलाई नै केन्द्रमा राख्छन्। लेखकले यस्तो मानवकेन्द्रित सोचलाई मानिसले आफूलाई देवताजस्तै ठान्ने प्रवृत्तिका रूपमा आलोचना गरेका छन्। यस सन्दर्भमा यशैया ४०:२३ ले पृथ्वीका शासक र न्यायाधीशहरूको शक्तिसमेत परमेश्वरसामु क्षणभङ्गुर हुने कुरा स्मरण गराउँछ।

उहाँले राजकुमारहरूलाई शून्य ठहराउनुहुन्छ, र यस संसारका शासकहरूलाई हटाएर बेकम्मा तुल्याउनुहुन्छ।

— यशैया ४०:२३ (ONCV)

२. अव्यक्तिगत दैवी शक्ति

व्यक्तित्व नभएको दैवी शक्ति भन्नाले मानिसमा जस्तो इच्छा वा उद्देश्य भएको व्यक्तिगत सत्ता होइन भन्ने बुझिन्छ। यसलाई ‘इच्छा भएको शक्ति’ भनेपछि पुनः व्यक्तित्वको प्रश्न उठ्छ। मानिसले वास्तवमा पूर्ण रूपमा अव्यक्तिगत जगत्मा बस्न चाहँदैन भन्ने लेखकको विचार छ। मूल पाठले यस प्रकारभित्र केही मुख्य धारणा छुट्याउँछ।

(क) सर्वेश्वरवाद (Pantheism): संसार नै ईश्वर हो

यस दृष्टिकोणका केही रूपहरूमा ईश्वर सम्पूर्ण संसारमा वा सबै जीवित वस्तुमा रहेको ठानिन्छ। केही धाराहरूमा पदार्थलाई निम्न वा खराब र आत्मिक पक्षलाई श्रेष्ठ मान्ने प्रवृत्ति पाइन्छ। यसले मानिसलाई भौतिक संसारबाट छुटकारा पाई आत्मिक शक्तिसँग एक हुन खोज्ने तपस्या वा दार्शनिक अभ्यासतिर डोर्‍याउन सक्छ। यो सबै मतका मानिसलाई एउटै तरिकाले वर्णन गर्ने परिभाषा भने होइन।

(ख) शक्ति (The Force): संसारमा व्याप्त आत्मिक शक्ति

सूर्यबाट ऊर्जा फैलिएको जस्तै कुनै अज्ञात शक्ति संसारभरि छ र त्यसले सबैलाई नियन्त्रण गर्छ भन्ने धारणा हुन्छ। यस प्रकारको विचार कतिपय कल्पनात्मक साहित्य र लोकप्रिय संस्कृतिमा पनि पाइन्छ।

(ग) विश्वात्मा (World Soul): देखिने संसार अन्तिम वास्तविकता होइन

यस धारणा र सर्वेश्वरवादबीच केही समानता छन्। कतिपय दर्शनमा हामीले देख्ने वास्तविक संसारलाई अन्तिम सत्य नभई भ्रम वा आभास ठानिन्छ। लेखकले हिन्दू दार्शनिक परम्पराका केही रूपहरू र ‘क्रिश्चियन साइन्स’ भनिने धार्मिक आन्दोलनका विचारहरूको चर्चा गरेका छन्। यस्ता धारणामा अन्तिम शक्ति व्यक्तिगत इच्छा भएको परमेश्वर नभएको मानिन्छ र मानिसले आफूलाई त्यससँग मिलाउन खोज्छ।

३. परमेश्वर वा आत्मिक जगत्को अस्वीकार

नास्तिक तथा केही धर्मनिरपेक्ष दृष्टिकोणले परमेश्वर, देवता वा अलौकिक जगत्को अस्तित्व अस्वीकार गर्छन्। भजनसंग्रह ५३:१ मा ‘परमेश्वर छैन’ भन्ने मनोवृत्तिको चर्चा हुन्छ। बाइबलले मानिसको गहिरो उत्तरदायित्वलाई बोलेका कुराभन्दा पनि गहिरो विषय मान्छ।

मूर्खले आफ्नो मनमा भन्छ, “परमेश्‍वर छँदैछैन।” तिनीहरू भ्रष्‍ट छन्, र तिनीहरूका चाल लाजमर्दो छ; असल काम गर्ने कोही पनि छैन।

— भजनसंग्रह ५३:१ (ONCV)

धर्मनिरपेक्ष दर्शनका केही धाराहरूले मानवीय समस्याहरूको अन्तिम समाधान राजनीतिक व्यवस्था, वैज्ञानिक प्रगति, सामाजिक परिवर्तन वा पर्यावरणसम्बन्धी उपायहरूमा खोज्छन्। यी क्षेत्रमा वास्तविक मानवीय प्रयास र उपयोगी कामहरू पनि हुन सक्छन्; तर लेखकको मुख्य आपत्ति तिनीहरूलाई परमेश्वरको स्थानमा अन्तिम आशा बनाउने प्रवृत्तिप्रति हो। मानिस आफैँलाई सर्वोच्च अधिकार बनाएर आफ्नै इच्छा सन्तुष्ट पार्ने अवस्था उनले ‘मानववाद’ भन्ने पदमार्फत आलोचना गरेका छन्।

मानिसको उत्तरदायित्व: सृष्टिले दिने साक्षी

संसार परमेश्वरलाई चिन्ने र उहाँप्रति सही प्रतिक्रिया दिने ठाउँ पनि हो। हरेक मानिसले आफ्नो कामको उत्तर दिनुपर्छ, र आजका निर्णयले उसको भविष्यमा असर पार्छन्। सृष्टिकर्ताको रूपमा परमेश्वरलाई मानिसको हिसाब माग्ने अधिकार छ। उहाँ न्यायी न्यायकर्ता हुनुहुन्छ। त्यसैले मानिसले आफ्नो जीवनका लागि उहाँको उद्देश्य बुझेर त्यसअनुसार चल्नुपर्छ।

कतिपयले येशू ख्रीष्टको सुसमाचार नसुनेको मानिसले परमेश्वरलाई जवाफ दिनुपर्दैन भन्ने ठान्छन्। तर प्रेरित पावलले रोमी १:१८–२१ मा सृष्टिमार्फत परमेश्वरबारे पर्याप्त साक्षी दिइएकोले मानिसले परमेश्वरबारे केही थाहै थिएन भन्ने बहाना गर्न नसक्ने कुरा सिकाउँछन्। रोमी २ मा अन्तस्करणको साक्षी पनि उल्लेख हुन्छ। मानिसले सत्य दबाउन खोजे पनि सत्य बारम्बार प्रकट हुन्छ।

रोमी १:१८–२१ को पूर्ण नेपाली पाठ (ONCV) पढ्नुहोस्।

सुसमाचार सुनेका वा नसुनेका सबै मानिस आफ्ना सृष्टिकर्ताप्रति नैतिक रूपमा उत्तरदायी छन्। सृष्टिले मानिसलाई परमेश्वरको अस्तित्व र महिमाको साक्षी दिइरहन्छ।

यसको अर्थ मण्डलीको कार्यक्रममा भाग लिनु मात्रै आराधना होइन। आफ्नो सृष्टिकर्तालाई स्वीकार गर्नु र उहाँको इच्छाअनुसार जिउनु साँचो प्रतिक्रिया हो। सृष्टिको प्रकाशनले हामीलाई परमेश्वरलाई चिन्न र उहाँतर्फ फर्कन बोलाउँछ, अनि हामीलाई पश्चात्ताप गरेर येशू ख्रीष्टको पछि लाग्नुपर्ने आवश्यकता सम्झाउँछ।

English original / अंग्रेजी मूल पृष्ठ · चार अध्ययनको सूची