“Nu erga Hafuuraan jiraannee kottaa Hafuuraan haa deddeebinu.” (Galaatiyaa 5:25).

Yesuusii fi ergamoonni waaʼee Hafuura Qulqulluu waan baayʼee dubbatan; yeroo baayʼees kutaa Kakuu Moofaa caqasu turan. Waaʼee Hafuura Qulqulluu wantoonni nama burjaajessan hedduun jiraatan illee, barsiisa kana wallaaluun keenya amantoota Kiristaanaa jireenya dammaqaa qaban akka hin taane nu dhowwa. Waan Waaqayyo amanaa dhugaa tokkoon tokkoof waadaa galee fi kenne argachuu irratti xiyyeeffachuu barbaanna. Hafuurri Waaqayyoo amantoota waldaa tokko keessa jiran tokkoon tokkoon isaanii guutee, jireenyi Kiristoos dubbii, ilaalchaa fi murtoo isaanii keessatti mulʼachuu isaa mee yaadaa. Kunis waldoonni naannoo Hafuura Isaatiin guutamanii, Kiristoos karaa jireenya isaanii humnaan akka bulchuuf karaa bana (Mulʼata 2–3).

Kitaabni kun kitaabota waaʼee Hafuura Qulqulluu barreeffaman hedduu irraa adda akka taʼu yaadamee qophaaʼe. Jalqabarratti yaad-rimeewwan tiʼooloojii walxaxaa waaʼee Hafuura Qulqulluu dhiheessuu mannaa, karaa amantoonni haaraan Hafuura Qulqulluu hubachuu fi Isaaf xiyyeeffannaa kennuu itti baratan hordofna. Barsiisa Kitaaba Qulqulluu jabeessinee qabachaa, karaaleen amantoonni irra geggeeffaman garaagara akka taʼan ni hubanna; haa taʼu malee, muuxannoowwan isaan Hafuura Waaqayyoo irraa tartiibaan itti baratan wal fakkaatan isaan bocu.

Amantoonni dhugaan hundi fayyaniiru; muuxannoowwan isaanii garuu baayʼee garaagara. Muuxannoowwan jireenya keenya garaagaraa akka argisiisanitti, imala kana keessatti karaaleen lakkaaʼamuu hin dandeenye jiru. Haa taʼu malee, guddina hafuuraa keenya akka iddoo gurgurtaa daandii cinaa, bakka wanta nu barbaachisa jennee yaadnu qofa itti fudhannutti, ilaaluu mannaa, akka karaa muuxannoowwan irraa itti fufiinsaan itti barannutti ilaaluun nu gargaara. Qooda hojii itti fufaa caalaatti barbaachisaa taʼe, kan Hafuurri mataan Isaa itti nu geggeessuu fi nu barsiisuu irratti xiyyeeffannu, yeroo tokko tokko muuxannoo tokko yookaan barumsa tokko akka fiixee jireenya keenyaatti ilaaluun keenya nama gaddisiisa (Yohannis 14:26). Ija keenya duratti mulʼachuu baatu illee, Hafuurri Qulqulluun hojii fayyisuu Isaa isa addaa, kan Kiristaanota hunda keessatti hojjetu, utuu wal irraa hin kutin raawwata. Muuxannoo fayyinaa fi qulqulleeffamuu waliin qabnu erga hubannee booda qofa, waaʼee Hafuura Qulqulluu caalaatti barachuuf gara karaalee ol kaʼoo fi rakkisoo taʼanitti tarkaanfachuu dandeenya. Amantoonni hedduun, tarii isinis, barsiisa dogoggoraa waaʼee Hafuura Qulqulluu kennamuun baayʼee miidhamaniiru; yookaan kennaawwan Isaa keessaa tokko tokko irratti garmalee xiyyeeffachuudhaan karaa irraa goraniiru. Karaa gaarii Yesuus mataan Isaa dinqisiisaadhaan fakkeenya nuuf taʼe sana dhiheessuu fi hordofuu barbaanna.

A. Hafuura jechuun maal jechuu akka taʼe ibsuu

Waaʼee Hafuuraa wantoota jalqabarratti burjaajii uuman keessaa tokko jecha “Hafuura” jedhu hubachuun rakkisaa taʼuu isaati. Kitaaba Qulqulluu Ingiliffaa keessatti jechoota “Spirit” fi “spirit” jedhaman gargar baasuun barbaachisa. “Spirit” qubee guddaadhaan jalqabu Waaqayyo mataa Isaa argisiisa; “spirit” qubee xinnaadhaan jalqabu immoo haala miira nama tokkoo yookaan eenyummaa isaa isa keessaa ibsa. Qubee guddaa fi xinnaa fayyadamuun gargar baasuun kun nuuf salphaa taʼus, barreeffamoota jalqabaa Kakuu Moofaa fi Kakuu Haaraa keessatti hin turre. Haa taʼu malee, hiiktonni hubannaa irratti hundaaʼanii qubeen “s” guddaa yookaan xinnaa taʼuu isaa murteessuun sirrii fi barbaachisaa dha. Dhugaa kana beekuun garaagarummaa nuti arguu dandeenyu akka gaariitti hubachuuf nu gargaara; akkasumas, Kitaaba Qulqulluu keessatti fuulduratti yeroo deemnu, Hafuura caalaatti ifatti hubachuu fi dinqisiifachuuf nu gargaara.

Jechi “spirit” jedhu, qubee guddaadhaan yookaan xinnaadhaan jalqabuun isaa utuu adda hin baafamin, Kitaaba Qulqulluu keessatti yeroo 519 fayyadama irra ooleera: Kakuu Moofaa keessatti yeroo 200, isaan keessaa yeroo 80 “of God” jechuun “kan Waaqayyoo” jedhu wajjin; Kakuu Haaraa keessatti immoo yeroo 319, isaan keessaa yeroo 223 “of God” jedhu wajjin. Afaanota jalqabaa keessatti qubee guddaa fi xinnaan gargar baasuun waan hin jirreef, hiikni jechichaa fi “s” guddaa yookaan xinnaadhaan barreeffamuun isaa wayyaa taʼuu kan murteessu haala dubbii naannoo isaa jiru qofa. Yeroo baayʼee haalli dubbichaa ifa waan taʼeef, jechichi Waaqayyoon argisiisuuf qubee “S” guddaadhaan jalqabuu qabaachuu isaa adda baasuun hin rakkisu. (Hubachiisa: Shaakala 1, kan Dabalata keessatti argamu, sirriitti adda baasuuf leenjii kenna.)

Cuunfaa

Yeroo kanatti Waaqayyo, karaa Kitaaba Qulqulluutiin, waan nu ofii keenyaan matumaa hubachuu hin dandeenye ifa nuuf godhaa akka jiru haa hubannu. Hafuurri Isaa addunyaa kana keessatti dammaqinaan hojjechaa jira. Fedhiiwwan keenya cubbuu fi ofittummaa qaban yeroo baayʼee Hafuuraa fi hojii Isaa fakkaatanii dhihaatu. Garuu Gooftaa yoo barbaanne, Innii fi hojiin Isaa qajeelummaa fi jaalalaan kan beekaman taʼuu isaanii ni argina. Waaqayyo bifa karaa sanaa sirriitti adda baasuuf hubannaa gahaa, karaa sana irra turuuf kutannoo, akkasumas karaa sana irra deddeebiʼuuf gargaarsa barbaachisaa karaa Hafuura Isaatiin nuuf kenneera.