Hojii Hafuura Qulqulluu Addunyaa Guutuu Keessatti

Yoʼeel waggoota kumaatama hedduu dura akkana jedhee raajii dubbate:

“ ‘Bara dhumaa keessa, jedha Waaqayyo, ani Hafuura koo nama hunda irratti nan dhangalaasa; ilmaanii fi intallan keessan raajii dubbatu; dargaggoonni keessan mulʼata argu; jaarsoliin keessan abjuu abjootu.” (Hojii Ergamootaa 2:17).

Yesuus bartootaan akkana jedhe:

“Yeroo hafuurri Qulqulluun isin irra buʼutti garuu humna ni argattu; isinis Yerusaalem keessatti, Yihuudaa hundaa fi Samaariyaa keessatti, hamma qarqara lafaattis dhuga baatota koo ni taatu.” (Hojii Ergamootaa 1:8).

Pheexiros immoo akkana jedhe:

“Abdiin kunis isinii fi ijoollee keessaniif, akkasumas warra Waaqni Gooftaan keenya ofitti waamu kanneen fagoo jiran hundaaf kenname.” (Hojii Ergamootaa 2:39).

Ragaan Kitaaba Qulqulluu waadaan Waaqayyoo daangaa biyya lafaa—saba Yihuudaa bira darbee—gaʼuuf jiru agarsiisu, waan hojii Yihuudoonni raawwachaa turan irraa baayʼee adda taʼeef, barsiisa buʼuuraa waldaa taʼe. Yesuus Phenxeqosteetti, yeroo namoonni saba hundumaa keessaa dhufan achi jiran, Hafuura wajjin dhufuu kan filate kanaafi! Kun balaa Masaraa Baabel faallaa isaatiin deebisuu ture: namoonni addunyaa maraa afaan mataa isaaniitiin wangeela dhagaʼaa, Waaqayyoon argachaa, akkasumas karaa wangeelaatiin Isaatii fi kaayyoo Isaa wajjin deebiʼanii tokko taʼaa turan.

Kitaabni Hojii Ergamootaa guutuun mata-duree kana itti fufsiisa. Kitaabichi Phaawulos Roomaa keessatti mana keessatti hidhamee utuu jiruu illee, sabootaaf lallabuu isaa itti fufuudhaan xumurama:

“Innis ija jabinaan, gufuu tokko malees mootummaa Waaqaa lallabaa, waaʼee Gooftaa Yesuus Kiristoosis barsiisaa ture.” (Hojii Ergamootaa 28:31).

Waggoota gabaabaa jalqabaa sana keessatti waldaan hammam jijjiiramte! Caasaan Kitaaba Hojii Ergamootaa, Hafuurri Waaqayyoo yeroo hunda—garuu karaa garaagaraatiin—sabni Isaa wangeela akka lallabanii fi addunyaa guutuutti bartoota akka godhan akkamitti isaan kakaasaa ture hordofuudhaan yaada kana jabeessa. Gufuuwwan guguddaan, irra caalaatti Yihuudoota keessaa, turan; garuu Gooftaan dhugaa kana of-eeggannoodhaan saba Isaatti hundeessuudhaan, geggeessaa tokko—Ofii Isaa—jalatti waldaa tokko (Efesoon 3:6) tolche.

Haala irra deebiʼamuu dandaʼu barbaaduu mannaa, mulʼata Hafuura Qulqulluu hojjechaa jiru kana keessa ceʼumsa guddaa sadii—Phenxeqosteen yoo dabalame afur—arguu qabna; isaanis caasaa Kitaaba Hojii Ergamootaa nuuf kennu. Tokkoon tokkoon isaanii, Gooftaan waldaa mataa tokko—ergamoota Yihuudotaa fi Waaqa Kitaabota Qulqulluu—jalatti tokkummaadhaan eegaa, yeroo wal fakkaatutti gareewwan saba garaagaraa bira gaʼuuf karaa itti fayyadame keessaa tokko dha. Ceʼumsa tokkoon tokkoon isaanii gabaabinaan haa ilaallu.

Caasaan Hojii Ergamootaa armaan gadii Hafuura Qulqulluun namoota garee saba hundumaa keessaa guutee gara addunyaatti akka babalʼatu ifatti agarsiisa. Afaanota haaraadhaan dubbachuun guutamuu akkanaa irratti ragaa taʼa; waan Phenxeqosteetti taʼe calaqqisiisa; garuu amala isaa isa guddaa miti. Yeroo sana afaanota haaraadhaan dubbachuun sababii lamaaf barbaachisaa ture:

• (1) Hojii Ergamootaa 1–2 keessatti dhaloota waldaa yeroo Waaqayyo saba Isaa guutuuf dhufe, dinqii afaanota haaraadhaan dubbachuu wajjin walqabate sana wajjin wal fakkaata ture; fi
• (2) Afaanota namoonni biyya alaa qofti hubatan dubbachuun, Hafuurri Waaqayyoo isaan fudhatee Hafuura Qulqulluutiin isaan guutuu Isaa irratti ragaa alaa ifa taʼe kenne.

Kana jechuun, waldaa keessatti namoonni walakkaa Yihuudota taʼan yookaan Namoonni Ormaa akka namoota sadarkaa lammaffaa yookaan Yihuudota gadiitti ilaalamuu hin qaban ture. Waaqayyo hunda isaanii keessa wal qixa jiraatee, ergama Isaa guddaa wangeela babalʼisu keessatti akka itti fayyadamuuf humna isaanii kenna.

Kitaabni Hojii Ergamootaa kutaalee guguddoo sadiitti qoodamuu dandaʼa:

• A. Wangeela Yerusaalem Keessatti—Jalqaba (1:12–7)
• B. Wangeela Samaariyaa fi Yihuudaa Keessatti—Ceʼumsa (8–10)
• C. Wangeela Hamma Daangaa Lafaatti—Babalʼina (11–28)

Kutaan jalqabaa, dhaloonni waldaa, Waaqayyo Yihuudoota keessaa, hedduun isaanii addunyaa mara keessa jiraatan illee, humnaan sochoʼuu Isaa dubbata. Afaanota adda addaa dubbachuun, Waaqayyo bakka jiraatan ilaalcha keessa utuu hin galchin Yihuudota hundaaf akka taʼe hundeessu keessatti gahee murteessaa qaba ture. Namoonni biyya adda addaa keessaa Phenxeqosteetti Waaqayyoon barbaaduuf dhufan, Yihuudoonni afaanota garaagaraa kana akkamitti akka dubbatan gaafachaa, “Kun maal jechuu dha?” jedhan (2:12). Pheexiros lakkoofsa 17 irraa jalqabee Waaqayyo Hafuura Isaa saba hunda irratti—dhiiraa fi dubartii, dargaggeessaa fi dullooma irratti wal qixa—akka ergu waadaa galuu Isaa mirkaneessa. Afaanonni garaagaraa dubbataman argamuu Hafuuraa qofa mirkaneessan; isaan afaanota hedduudhaan akkamitti raajii dubbachuu akka dandaʼan ibsu. Yoʼeel raajii akka dubbatan qofa agarsiise; Pheexiros garuu raajiin sun afaan mataa isaanii keessatti dhagaʼamuun Waaqayyo namoota biyya alaa kana keessa—Namoota Ormaa gara amantii Yihuudaatti jijjiiraman dabalatee—akka hojjetu mirkaneessa jedhee gaaffii isaanii deebise. Xiyyeeffannaan guutamuu Hafuura Qulqulluu (Hojii Ergamootaa 2:17) irratti ture; afaanota irratti miti. Afaanonni yeroo sana guutamuu Hafuuraa irratti ragaa namni tokko illee mormuu hin dandeenye qofa kennan.

Wanti wal fakkaatu, garaagarummaa muraasaa fi sadarkaa xiqqaa irratti, Kitaaba Hojii Ergamootaa keessatti yeroo lama dabalataan taʼe. Yeroo lamaan keessatti Hafuurri Qulqulluun waldaan dallaa gargar baʼuu aadaa akka ceetu geggeesse. Dallaa lammaffaa wangeelaa fi warra Samaariyaa—warra akka saree fi amantii isaanii makaa godhanitti ilaalaman—gidduu jiru bira yeroo gaʼan, mormiin guddaan moʼamuu qabu ture. Gooftaan yaada moofaa kana akkamitti akka cabse hubadhaa:

“Utuma Phexros amma illee waan kana dubbachaa jiruu, Hafuurri Qulqulluun warra dubbii sana dhagaʼaa turan hunda irra buʼe. Amantoonni dhagna qabatan kanneen Phexros wajjin dhufan sun waan kennaan Hafuura Qulqulluu Namoota Ormaa irrati illee dhangalaʼeef ni dinqifatan; isaan jaraa afaan haaraa dubbatanii fi Waaqas jajatan dhagaʼaniiruutii. Phexrosis akkana jedhe; “Akka namoonni akkuma keenya Hafuura Qulqulluu argatan kunneen hin cuuphamneef namni bishaan dhowwachuu dandaʼu eenyu?” Innis akka isaan maqaa Yesuus Kiristoositti cuuphaman ajaje; isaanis akka Phexros bultii xinnoo isaan bira turuuf isa kadhatan.” (Hojii Ergamootaa 10:44–48).

Qorneelewoos ajajaan dhibbaa Roomaa, firootaa fi michoonni isaa warri isa wajjin walitti qabaman, erga wangeelli isaanitti himamee booda, wantoota kana hunda argan. Tartibni taateewwanii barbaachisaa dha. Wangeela dhagaʼanii booda Hafuurri isaan irra buʼe; sana boodas bishaaniin cuuphaman. Kana jechuun, yeroo amanan Hafuurri Waaqayyoo Namoota Ormaa kana irra buʼe—“isaanis akkuma keenya Hafuura Qulqulluu fudhataniiru.” Pheexirosii fi warri isaa wajjin turan, “afaan haaraadhaan dubbachuu fi Waaqayyoon jajachuu” isaanii akka waan Phenxeqosteetti taʼetti ilaalan. Kunis Hafuurri Waaqayyoo ajajaa dhibbaa sanaa fi hiriyoota isaa irra buʼuu Isaa ifatti agarsiise. Kanaaf Pheexiros isaan cuuphe. Kun hundi mulʼata Pheexiros boqonnaa 10 keessatti dura argee, Gooftaan gara mana Qorneelewoos akka dhaqu isa qajeelche sana booda taʼe. Qorneelewoos Nama Ormaa ture; garuu nama wantoota Waaqayyoo jaallatu illee ture. Gooftaan Qorneelewoosiin, “Kadhannaa fi arjummaan kee akka aarsaa yaadannootti fuula Waaqaa duratti ol baʼeera” jedhe (Hojii Ergamootaa 10:4).

Xumura irratti, waan boqonnaa 2 keessatti taʼe sanuma boqonnaa 10 keessattis argina. Waaqayyo yeroo barnootaa tokko qopheessee, Gooftaan Yihuudota qofa utuu hin taʼin namoota biroo illee akka fayyisu—biyya Galiilaa keessa Yihuudota dhugaa taʼuu baatan illee—warra achi jiranitti mirkaneesse.

“Phexrosis akkana jedhee dubbachuu jalqabe; “Ani amma akka Waaqni nama Wal hin caalchifne dhugumaan nan hubadha. Garuu saba hundumaa keessaa namni isa sodaatuu fi namni waan qajeelaa hojjetu kam iyyuu fuula isaa duratti fudhatamaa dha. Isin ergaa Waaqni karaa Yesuus Kiristoosiin nagaa labsuudhaan saba Israaʼelitti erge sana beektu; Yesuus Kiristoos kun Gooftaa waan hundaa ti. Isin waan Cuuphaa Yohannis lallabee booddee Galiilaadhaa jalqabee Yihuudaa hunda keessatti taʼe sana ni beektu.” (Hojii Ergamootaa 10:34–37).

Pheexiros illee wanti Yesuus isaanitti hime dhugumaan akka raawwatame amanuuf amansiifamuu qaba ture. Wangeelli gara Galiilaa deemee namoota Yihuudota hin taʼin hedduutti babalʼata. Kutaan Hojii Ergamootaa kun wangeelli “Yihuudaa fi Samaariyaa hundumaa” keessa akka seenu mirkaneessa (Hojii Ergamootaa 1:8); kunis hojii Filiphoos Samaariyaa keessatti hojjete dabalata. Ariʼatamuun ceʼumsa guddaa kana battaluma hordofe. “Ergasii Pheexirosii fi Yohannis harka isaanii warra Samaariyaa irra kaaʼan; isaanis Hafuura Qulqulluu fudhatan” (Hojii Ergamootaa 8:17). Namni Itoophiyaa xuʼaashii taʼe karaa Gaazaa dhaqu irra ture (Hojii Ergamootaa 8:26); Saaʼol jijjiiramee wangeela lallabe (Hojii Ergamootaa 9:29–31); itti aansuunis Yophee, bakka Qorneelewoosii fi buufanni loltoota Roomaa turetti hojii taʼe (Hojii Ergamootaa 9:36–40).

Haala tokko tokko keessatti, afaanota birootiin dinqiidhaan dubbachuun Hafuura Qulqulluutiin guutamuu wajjin walqabatee, namoota akka Pheexiros yeroo sana ilaalcha Yihuudummaa aadaa cimaa qaban amansiisuuf gargaare. Erga amanee booda, Gooftaan Pheexirosiin geggeessitoota Kiristaanaa Yihuudota taʼan warra kaan amansiisuuf itti fayyadame (Hojii Ergamootaa 11:15):

“Waaqni yaada garaa namaa beeku sun akkuma nuuf kenne sanatti isaaniifis Hafuura Qulqulluu kennuudhaan akka isaan simate mirkaneesse. Innis sababii garaa isaanii amantiin qulqulleesseef, nuu fi isaan gidduutti garaa garummaa tokko illee hin goone.” (Hojii Ergamootaa 15:8–9).

Kitaaba Hojii Ergamootaa keessatti yeroo biraa afaan haaraadhaan dubbachuun guutamuu Hafuuraa wajjin walqabate, yeroo barnootaa guddaa tokko taʼee tajaajile. Yeroo kana Hafuurri Namoota Ormaa Efesoon fagoo keessa jiran keessatti akka hojjechaa jiru mirkaneesse (Hojii Ergamootaa 19:1–7). Kitaabni Hojii Ergamootaa hojiin Waaqayyoo “hamma daangaa lafaatti” gaʼuuf akka taʼe mirkaneessa (Hojii Ergamootaa 1:8). Kaayyoon keenya afaan haaraadhaan dubbachuun yeroo hunda Hafuuraan guutamuu wajjin walqabata jechuu miti. Garuu haalawwan kana keessatti, waan Hojii Ergamootaa 2 keessatti taʼe irraa kan kaʼe, afaan haaraadhaan dubbachuun muuxannoo Phenxeqostee wajjin walitti dhufeenya akka qabu ragaa kenne; kunis bartoota amanuuf baayʼee didan illee, Waaqayyo saba addunyaa bira gaʼuu ilaalchisee dhugumaan murannoo akka qabu amansiise.

“Innis, “Isin yeroo amantanitti Hafuura Qulqulluu argattaniirtuu?” jedhee gaafate. Isaan immoo deebisanii, “Hin arganne; nu akka Hafuurri Qulqulluun jiru iyyuu takkumaa hin dhageenye” jedhan. Phaawulosis, “Yoos cuuphaa kami cuuphamtan ree?” jedhee gaafate. Isaanis, “Cuuphaa Yohannis” jedhan. Phaawulosis, “Cuuphaan Yohannis cuuphaa qalbii jijjiirrannaa ti; Yohannis akka isaan kan isa duubaan dhufaa jirutti, jechuunis Yesuusitti amananiif namootatti hima ture” jedhe. Isaanis waan kana dhagaʼanii maqaa Gooftaa Yesuusitti cuuphaman. Yommuu Phaawulos harka isaan irra kaaʼetti Hafuurri Qulqulluun isaan irra buʼe; isaanis afaan haaraadhaan dubbatan; raajiis ni dubbatan. Isaanis walumatti gara nama kudha lamaa turan.” (Hojii Ergamootaa 19:2–7).

Wanti Apholoos hojjechaa turee fi barsiifni isaa wangeela Yesuus Kiristoos wajjin walqabachuu isaa irratti burjaajiin ture; sababiin isaas isaan waaʼee Yohannis cuuphaa fi cuuphaa isaa qofa dhagaʼanii turan. Yesuus Kiristoos dhagaʼanii maqaa Isaatiin cuuphamanii booda qofa Hafuura Qulqulluun sunuma isaan guute. Kunis akkuma Yohannis dursee raajii dubbate, isaan Hafuura Waaqayyootiin cuuphamuu isaanii mirkaneesse; afaan haaraadhaan dubbachuu fi raajii dubbachuudhaanis ragaa isaa kenne. Gareen dhiira kudha lamaa sun guddaa hin turre; garuu taateen kun sochii xinnoo kana sochii isa madda isaa taʼe—Yihuudota Yesuus Kiristoos wajjin walqabatan—wajjin karaa guddaa tokkoon tokko godhe.

Hafuuraan guutamuun hojiin Waaqayyoo daangaa lafaatii fi sanyii akkamitti akka keessa seenu agarsiise. Jechi “afaanota” jedhu Kitaaba Hojii Ergamootaa keessatti bakka sadii kana qofaatti (Hojii Ergamootaa 2:3, 4, 11; 10:46; 19:6) mulʼata; kunis akka waadaa Isaatti, Hafuura Qulqulluu isuma duʼaa kaʼuu Yesuus wajjin walqabate taʼuu agarsiisa. Hubannaan keenya waaʼee afaan haaraadhaan dubbachuu kutaalee adda baʼanii jiran kana qofarraa, amantoonni dhugumaan Hafuura Waaqayyootiin guutaman hundi afaan haaraadhaan dubbatu jedhutti ijaaramuu hin qabu. Gaaleen “Hafuura Qulqulluutiin guutame” yookaan gaaleen isa fakkaatu yeroo baayʼee fayyadameera; garuu afaanota garaagaraatiin dubbachuun hin eeramne.

Kanaaf, xumura keenya keessatti, Waaqayyo jalqaba jireenya waldaatti namoota afaanota duraan isaaniif hin beekamne dubbatanitti fayyadame. Isaan raajii dubbachuu fi Waaqayyoon ol kaasuun isaanii, Gooftaa Yesuus Kiristoos isa duʼaa kaʼe amanuu isaanii wajjin walqabatee, raajiiwwan akka raawwatamanii fi wangeelli gara addunyaatti akka babalʼatu mirkaneesse. Geggeessitoota waldaa jalqabaatiif, raajii afaanota garaagaraatiin dubbachuun taatee yeroo tokko Hojii Ergamootaa 2 keessatti argan irraa kan kaʼe hiika guddaa qaba ture. Kanaaf amantoonni kun Samaariyaa keessaa, Namoota Ormaa yookaan saboota garaagaraa biroo keessaa taʼanis, amantoota dhugaa fi Yihuudota Yesuus Masiihichatti amanan wajjin sadarkaa wal qixa qaban turan. Barumsi kun ragaa argatee waan mirkanaaʼeef, amanuu yookaan Hafuuraan guutamuu isaa mirkaneessuuf amanaan hundi afaan biyya alaa dubbachuun isa hin barbaachisu. Barumsawwan Hojii Ergamootaa kun, waldaan miseensota haaraa kana wal qixa taʼanii akka fudhattu barsiisuuf Waaqayyo biraa kennaman; galata Waaqayyoo, waldaanis akkasuma goote. Kennaan afaan biyya alaa jira; garuu Gooftaan akka isatti mulʼatetti namaaf kenna, hundaaf miti (1 Qorontos 12:28–30). Amma waldaa bilchaatte—waldaa Efesoon—keessatti Hafuuraan guutamuun akkamitti akka ilaalame caalaatti haa qorannu.