Akkaataa Sana Ilaaluu

Yaaddoo akkamitti didna?

Yaadawwan yaaddessaa bakka sadii keessaa tokko keessatti argamuu dandaʼu. Bakka 1 fi 2 keessatti hamma jiranitti “yaadawwan yaaddessaa” dha; gara bakka 3 erga seenanii booda “yaaddoo” taʼu. Bakka sadii kana haa ilaallu.

Tarkaanfii 1: Sammuu keenya ala — nu hin ilaallatu

Yaadawwan yaaddessaa tokko tokko jireenya keenya wajjin wal hin qabatan; kanaaf nu bira gahuu hin dandaʼan. Wanti nama tokko yaaddessu nama biraa hin yaaddessu. Namni tokko kophaa taʼuu irratti yaaddaʼa; kan biraa qormaata irratti yaaddaʼa.

Yaadni yaaddessaa jireenya keenya wajjin hammam wal qabatu irratti hundaaʼee nu jeeqa. Fakkeenyaaf, nama dulloome tokko waraanaaf filatamuun isa hin yaaddessu. Maatiin Illinois keessa jiraatu sharkiin isaan nyaata jedhee hin sodaadu, sababni isaas qarqara galaanaa hin jiraatan. Yaaddoon kun isaan hin ilaallatu; nama biraa garuu ilaallachuu dandaʼa.

Qorumsi naannoo keenya jira; garuu baayʼee isaanii utuu hin beekinuu moʼachaa jirra. “Yaada koo toʼachuu hin dandaʼu” jennee yaaduu hin qabnu; yeroo baayʼee toʼachaa jirra.

Tarkaanfii 2: Sammuu keenya keessa — nu ilaallata

Yaadni nu ilaallata jennee fudhannu qofa gara sammuu keenya seena. Erga yaadni yaaddessaa seenee booda, isa madaaluu qabna.

Dhimmichi jireenya keenya wajjin hammam wal qabatu, sammun keenya hammam xiyyeeffannoodhaan isa qorachuu qaba. Adeemsi madaallii kun yeroo baayʼee utuu hin hubatin raawwatama; kanaaf namoonni baayʼeen salphaatti yaaddaʼu. Yaadni yaaddessaa sammuu keenya seenuu isaa jalqabuma irratti yeroo baayʼee hin hubannu.

Yaada yaaddessaa madaalu keessatti milkaaʼina yookaan kufaatiin keenya sammun keenya dhugaa Dubbii Waaqayyootiin hammam haaromfame irratti hundaaʼa. Yaaddoon yeroo baayʼee dhugaa muraasa soba wajjin walitti makata. Wal makaan kun yaada tokko dhugaa moo soba akka taʼe adda baasuu rakkisa. Dhiphina keessatti murtoo “booda nan ilaala” jennee tursiifna. Murtoon hamma tursiifamu, yaadni sobaa dhugaa fakkaatee fudhatamuuf carraan isaa dabala.

Fakkeenya tokko haa ilaallu.

Namoonni waaʼee koo maal yaadu? jedhee yaaddaʼuu

Haati tokko mucaan ishee amala hamaa agarsiisu argiti. Mucichi akka sirraaʼuuf isa sirreessuuf fedhii qabdi. Garuu yaadni yaaddessaa tokko kaʼa: “Namoonni ani mucaa koo sirreessu yoo argan, haadha hamaa jedhaniin na ilaaluu dandaʼu.” Isheen mucaa sana yeroo sana dhiisuu filachuu dandeessi, akka namni biraa haala kana irratti isheen toʼannaa qabdi jedhee yaaduuf.

Yaadni yaaddessaa kun of tuulummaa ishee fi sodaa yaada namoota biroo fayyadamuudhaan of dhoksa. Humna fi ogummaa ofii isheetiin deebii akka kennitu ishee sossoba. Boodarra mucaa sana yeroo sirrii hin taane keessatti garmalee adabuu dandeessi. Kaayyoon ishee inni guddaan nama biraa biratti fudhatama argachuu taanaan, mucaa ishee ittiin ilaaltu sirriin hin taʼu. Amalli hamaan mucaa dhugumaan rakkoo dha; garuu “namoonni maal naan jedhu?” jedhu rakkoo isaa caalaa guddaa taʼee ol kaʼeera.

Haala gaarii keessatti, isheen fedhii foonii “namoota biratti gaarii fakkaachuu” jedhu adda baafatti; garaa ishee gad qabdee kadhannaa gabaabaa keessatti Gooftaa irratti of kenniti; booda mucaa ishee haala sirriin ilaalla — tarii kophaatti yeroo boodaa. Akkas goote taanaan, dhugaa Waaqayyootiin deebii kenniti: yaada namaa irratti dhiphachuun ishee hin barbaachisu; waan sirrii fi barbaachisaa taʼe gochuu barbaaddi. Erga tasgabbooftee booda, mucichi dhukkubsatee jira moo, baayʼee dadhabee jira moo jedhee haala isaa qorachuu dandeessi.

Haala kam iyyuu keessatti, fudhatama ofii ishee eeguuf mucaa “toʼachuu” qaba jedhu yaadni yaaddessaa didamuu qaba. Maqaa ishee namoota biratti eeguuf miti; fuula Waaqayyoo duratti waan sirrii taʼe gochuuf deebii kennuu qabdi. Obsa Waaqayyoo filachuun mucaa ishee jaallachuuf ishee dandeessisa.

Haati kun waan ishee baayʼee ilaallatu — namoota biratti akkamitti akka ilaalamtu — irratti yaaddaʼe. Haati biraa qorumsa kanaan hin jeeqamtu taʼa. Namoonni adda adda; haalli isaanii iyyuu adda adda.

Waan Waaqayyo jedhu dhagaʼuuf gad of qabuun barbaachisaa dha. Kitaaba Qulqulluu irratti xiinxaluun sagalee Waaqayyoo hubachuuf dammaqina keenya guddisu; kana jechuun sammuu haaromsuu dha.

Galmeen “yaaddoo” yaadawwan yaaddessaa gara yaaddootti geeddaramuu isaanii dura adda baasuuf nu gargaara. Yaaddoon keenya inni cimaa yeroo baayʼee haala irra deddeebiʼu keessaa dhufa. Waan yaadaa jirtan ifaan arguuf waraqaa irratti qabaa. Hamtichi ittisa keenya akkamitti akka keessa seenu ilaalu qabna.

Tarkaanfii 3: Garaa keenya keessa — nu bulchuu jalqaba

Yaadni yaaddessaa sammuu keenya seenee yaada ofii keenya taʼee fudhatameen booda, akka dhugaa taʼeetti deebii kennina. Kun kaayyoo yaaddooti — yookaan kaayyoo hamtichaa nu yaaddessuu barbaadu. Yaaddoon nu irratti dhiibbaa godhee murtoo dogoggoraa akka goonu nu kakaasa. Sobni nu gowwoomsee dhugaa fakkaata; waan sirrii hin taane gochuuf nu kakaasa. Kanaaf namoonni yaaddoo keessa jiran yeroo tokko tokko waan madaalawaa hin taane dubbatu yookaan hojjetu.

Haati fakkeenya duraa keessatti “namoonni na tuffatu; fudhatama isaanii nan dhaba” jettee yoo amante, deebii dogoggoraa kenniti. Mucaan ishee dhiphina yaaddoo ishee irraa miidhamuu dandaʼa.

Fakkeenya biraa: hojjetaan tokko hoogganaa isaa biratti fudhatama argachuuf soba. Sadarkaa tokko yookaan lama duubatti deebinee yoo ilaalle, sababni isaa ni mulʼata. Waliigaltee hojii tokko dhabuu isaa hoogganaan yoo beeke, sadarkaan isaa gadi buʼa yookaan rakkoo biraa isa qunnamu jedhee yaaddaʼe. Sobni isaa, “Yoo dhugaan baʼe maal taʼa?” jedhu yaaddoo irraa kaʼe. Inni Waaqayyoon hin amanne; yaadni yaaddessaa gara yaaddootti akka geeddaramu eeyyamee, yaaddoon sun hoogganaa isaatti akka sobu isa godhe.

Yaaddoon sadarkaa garaa seene yeroo baayʼee murtoo dogoggoraan adda baafama. Namichi waliigaltee hojii tokko dhabuu isaa dura dhaabbatee, garaa isaa gad qabee Waaqayyoon amanachuu qaba ture. Waaqayyoon amanachuun murtoo sirrii itti aansuu fida: dhugaa dubbachuu, dhiifama gaafachuu, gorsa barbaaduu.

Dhumarratti, haala keenya ittiin ilaallu dhugaa jiru irraa baayʼee fagoo taʼuu dandaʼa. Nu moʼee, furmaanni hin jiru jennee abdii kutannu taanaan, dhiphini sammuu salphaatti keessa seena.

Sammuu Kee Toʼadhu

Yeroo konkolaataa oofaa jirtu, ibsaa daandii irratti dhaabbattee jirtu, namni karaa cinaa irraa dhufee, “Hei, kun konkolaataa koo ti. Gad buʼi!” jedhe maal goota? Battalumatti himannaa isaa didda; maaliif konkolaataan sun kan kee akka taʼe ragaa itti agarsiista:

• Ati bite — seenaa isaa qabda.
• Maqaan kee galmee abbummaa irratti jira — ragaa qabda.
• Ati yeroo dheeraa oofaa turte — muuxannoo qabda.

Tarii, “Eeyyee, sirrii taʼuu dandeessa. Kun konkolaataa kee taʼa. Furtuu isaa fudhadhu” jettee hin baatu.

Dhugaa ni beekta. Dhugaan murtoo fi gocha sirrii mirkaneessa. Ofii keetiif yeroo dheeraa falmuu hin qabdu; himannaa isaa tuffattee deemuun siif salphaa dha.

Yaadawwan yaaddessaa wajjinis akkuma kana. Yaadni tokko sammuu keenya keessa jiraachuun qofti dhugaa taʼuu isaa hin mirkaneessu. Yaadni yaaddessaa, “Anaaf xiyyeeffadhu; dhugaa na godhi; waan na tasgabbeessu tokko godhi” jedhee of dhiheessa. Yaada sobaa kanaaf harka kennuun, nama “konkolaataan kun kan koo” jedhee si gaafatuuf furtuu kennuu fakkaata.

Dura sammuu keenya qara fi dammaqaa tursiisuun barbaachisaa akka taʼe dubbanne. Amma maaliif akka taʼe ifa taʼa. Dhugaa fi waan gaarii qofa akka keessa jiraatu eeyyamuuf sammuu keenya toʼachuu qabna. Sammuu haaromsuun guyyaa guyyaatti dhugaa Dubbii Waaqayyoo fudhachuu fi haala keenya dhugaan qorachuu dha. Hamtichi shakkii hedduudhaan nu rukutu illee, akkasitti ittisa keenya cimsina.

Faarfannaa 94 keessatti barreessaan kana godhe. Qajeelfamoota sadii keessatti gabaabsuu dandeenya.